Integriteit, een pleidooi voor ‘Slow Thinking’

Overpeinzingen na een integriteitstraject voor een gemeentelijke organisatie.

Integriteit blijkt een lastig onderwerp te zijn voor een organisatie. Het roept allerlei vragen op, zoals; hoe gaan we hier mee om? moeten we een gedragscode invoeren en ‘handhaven’ of juist stimuleren dat medewerkers zelf een goed ontwikkeld moraal hebben. En wat is de gewenste moraal dan? En integriteit blijkt een lastig onderwerp voor medewerkers. Een deelnemer aan het Integriteitstraject zei heel treffend: iemand die niet integer is verander je echt niet met een cursus Integriteit en iemand die wel integer is, heeft het niet nodig. Overbodige stof dus, was de conclusie van sommigen.

Lastig maar goede koers

Toch merk ik zelf dat het wel degelijk helpt om het onderwerp integriteit een tijdje in de voorste hersenlobben te hebben.  Het helpt mij eerlijker naar mezelf te kijken en te zien waar ik afdwaal van deze waarde. En vaak is dat in handelingen waar ik niet echt trots op ben, waarvan ik liever niet wil dat het onder de aandacht komt. Handelingen, vaak half onbewust, waarin ik geldbelust of machtsbelust was of dat mijn eigenbelang me deed kiezen voor de gemakkelijkste weg. De eerlijke route vond ik te ingewikkeld  of te lang duren. Het helpt me –soms door schaamte gedreven – ook om bij te sturen richting mijn ideaal van ‘ een goed mens zijn’.

Begrip door kwetsbaarheid

Tijdens de gesprekken in de organisatie over het begrip integriteit, integriteitrisico’s en over casussen bleek dat wat voor de een vanzelfsprekend was, voor de ander totaal vreemd  is. Verschillen kwamen aan het licht. Dit soort gesprekken zouden naast een training eigenlijk gewoongoed moeten zijn in iedere organisatie. Als verschillen er uitdrukkelijk mogen zijn, ontstaat een klimaat waarin medewerkers oefenen in het omgaan met diversiteit, met het niet weten, het  mogen twijfelen, met meerdere kanten van goed en meerdere kanten van fout, met noch zwart, noch wit.  In een dergelijke cultuur ontstaat begrip voor elkaar, begrip voor elkaars handelingen. In een dergelijk klimaat kan worden weggebleven bij de neiging om een ander de schuld te geven, het genadeloos afstraffen, (moreel) superieur zijn en het zelf buiten schot blijven.

Moed om eigen moraliteit te volgen

Idealiter leidt het bespreken van integriteit tot een reflectie op het eigen handelen bij medewerkers. Dit verreist echter iets moedigs, namelijk het durven aangaan van ongemak. Het voelt gewoon ongemakkelijk als je ergens weet dat je ‘ niet goed’ zit, bijvoorbeeld met bepaalde nevenfuncties, maar dit lekker veilig weg hebt gestopt. Als er voldoende veiligheid is om met dit ongemak toch naar buiten te komen, is dit winst. Voor de organisatie en voor de medewerker. Ongemakkelijk is het ook als je weet dat er om je heen dingen gebeuren die niet sporen, maar je doet er niets aan. Omdat je niet durft, omdat je de enige bent, omdat je bang bent voor de consequenties. Hierin toch een stap maken, door het te melden, is ook winst. En ongemakkelijk is het vooral omdat die morele dilemma’s niet simpel en snel op te lossen zijn.

Traagheid helpt

Misschien is dat nog wel de grootste valkuil bij integriteit: het snel willen/moeten handelen en een snel antwoord willen/moeten hebben. Morele dilemma’s dwingen juist traagheid af. Echt in beeld brengen wat de kwestie is, wie alle betrokkenen zijn (ook degene die niet ‘hard schreeuwen’), en welke argumenten er zijn kost tijd. De uiteenrafeling van alle argumenten en de weging hiervan, vereist ook tijd. En de uiteindelijke beslissing vergt ook tijd; het herkauwen, het  overwegen, het voelen en proeven van of het nu echt het beste is om te doen. Dit is allemaal een vorm van ‘slow cooking’ oftewel slow thinking. In onze snelle tijd zijn we hier niet zo voor uitgerust. In die zin kunnen we nog wat leren van oude tradities waar het heel aandachtig uitpluizen, voelen en proeven en onderzoeken wel als een kunst op zich werd gewaardeerd; zoals het aandachtig lezen Lectio Devina of onderzoeken in gezamenlijkheid tijdens de Socratische dialoog. Een revival van Slow ook in deze richting zou misschien het aantal integriteitsschendingen kunnen doen afnemen.

Moraliteit, iets natuurlijks

Dat Integriteit het wel bij onze soort hoort, bewijst Frans de Waal met zijn TED talk over animals & morals https://www.ted.com/talks/frans_de_waal_do_animals_have_morals